عکس متحرک نه برای اینه که بگیم ما بهتریم یا آمریکایی ها، بلکه برای اینه که فکر کنیم وقتی اتفاق مرگباری می افته کارهایی دیگری هم به جز فیلم گرفتن و آپلود کردنش رو یوتیوب و یا وایستادن و جیغ و داد کردن میشه انجام داد ، این سالهای اخیر در ایران چند مورد از این حوادث فقط فیلم جزغاله شدن و جان دادن انسانها رو دیدیم و مردمی که مشغول تماشا کردن و فیلم گرفتن هستند

استاد صدیق تعریف یکی از هنرمندان بزرگ و خوب کردستان هستند که آثار ماندگاری رو به خصوص در بخش موسیقی فارسی به یادگار گذاشته اند از کارهای کردی ایشان آلبوم کردانه است که چند ترانه فلکلور کردی را بازخوانی نموده اند . .

از ترانه های دیگر ایشان می توان به : آخ له یل ، موتریبی حه ریفان ، شه مامه و خال خال ، ئامان هه ی ئامان ، نارنج و لیمو ، چاو خاس و گه له و گه له اشاره کرد .

ئه ری بینه سه ر دلم چاوجوان ناسکه په نجه که ت

ئه ری باوه شینم که ورد ورد به ئه گریجه که ت

لای لای لای لای ئه و که وی گه ردن به خالی

گیان گیان گیان گیان  تو منالی چوارده سالی

ئه ری راسته خییابان  نه شمیل گیان باخچه ی میله تی

وه لا کراسه که ی بری چاو جوان چیتی شیرکه تی

لای لای لای لای ئه و که وی گه ردن به خالی

گیان گیان گیان گیان  تو منالی چوارده سالی

« قه رار بو بیت له گه ل خوت شادی بینی

نه هاتی گه رچی پیت دابووم بلینی

له نیو کوردان نییه  پیمان شکاندن

له کی فیر بوی گولم پیمان شکینی ؟ »

نگاهی جامع به مسجد تاریخی دومناره سقز

نوشته صلاح الدین نصرالهی

بر گرفته از نشریه راگه شماره ۳و ۴وبا تشکر از شار نیوز

موقعیت جغرافیایی شهرستان سقز

شهرستان سقز بین ارتفاعات نامنظم سلسله جبال زاگرس در استان کردستان در جنوب دریاچه ی ارومیه و بر سه راهی سنندج-بوکان-بانه در میان تپه های کم ارتفاع شمالی کوههای هیجانان و امتداد شرقی کوههای ملقرنی قرار گرفته است وبستر رودخانه ی سقز انها را از دشت کم وسعت کهریزه جدا می کند. این شهر بر روی دو تپه ی طویل که رودخانه ی کوچکی به نام ولیخان ان دو را از هم جدا می کند بنا شده است. طول جغرافیایی این شهر ۴۶ درجه و ۱۶ دقیقه شرقی از نصف النهار گرینویچ و عرض جغرافیایی ان ۳۶ درجه و ۱۶ دقیقه ی شمالی از خط استواست و از سطح اقیانوس نیز ۱۴۷۶ متر ارتفاع دارد .جمعیت شهرستان سقز طبق اخرین امارهای ارائه شده حدود ۲۵۰ هزار نفر و مساحت ان نیز حدود ۴۴۴۰ کیلومتر مربع است . وجه تسمیه ی سقز احتمالا این باشد که در زمانی که سکاییان در جنوب دریاچه ی ارومیه سرزمین ماننا ساکن شدند سقز را پایتخت خود برگزیدند.در نتیجه اسمشان بر این سرزمین مانده است.نظریه ی دیگر نیز که زیاد مستند نیست این است که در این منطقه در قدیم درخت ون زیاد وجود داشت که از شیره این درخت سقز یا آدامس طبیعی درست می کردند. در نتیجه اسم را به این منطقه داده اند . اب و هوای این شهرستان سرد کوهستانی است.

سابقه ی تاریخی سقز

در بیرون محوطه ی اصلی شهر بناها و تلهای باستانی و هم چنین قبرستانهای متعدد مربوط به ادوار مختلف تاریخ سکونت انسان مشاهده می شود.اما مهمتر از همه ی اینها می توان به غار کرفتو و قلعه ی باستانی زیویه اشاره کرد.غار کرفتو در فاصله ی ۷۵ کیلومتری شمال شرق سقز قرار دارد که از یک صخره ی طبیعی تشکیل شده است. در آن اتاق ها و دهلیز هایی وجود دارد که نیمی از انها دست ساز و نیم دیگر  طبیعی اند.با توجه به مطالعات و کاوشهایی که در این محوطه انجام شده است می توان ان را به دوره ی نو سنگی نسبت داد.هم چنین کتیبه ی یونانی که در سر در ورودی یکی از اتاقهای طبقه ی سوم این غتر وجود دارد و غار را به عنوان محل سکونت هرکول معرفی می کند و نیز نقش های که می توان اغلب آنها را به دوره ی اشکانی نسبت داد به این نکته دلات دارند که این غار در ادوار مختلف تاریخی و پیش از تاریخ مورد

استفاده ی انسان بوده است. همچنین بر اساس کاوشهای باستان شناسی که طی چند دهه ی اخیر در تپه ی باستانی زیویه صورت گرفته است می توان قدمت ان را به دوره ی ماننایی نسبت داد که از آن به عنوان یکی از پایتختهای آنها استفاده می شد.بعد از ماننایها نیز مادها بین سده های ۶ تا ۸ ق.م از این محل برای سکونت استفاده کردند.

موقعیت مسجد دومناره

مسجد دومناره ی سقز واقع در محله ای میان قلعه  سقز و در دامنه ی یگانه تپه تاریخی داخل شهر یعنی نارین قلعه و در واقع در بافت قدیم شهر در خیابان امام خمینی و در پشت حسینیه ی سقز قرار دارد .این مسجد در محیطی آزاد ساخته شده و از هر چهر طرف باز است .از طرف شمال به یک کوچه ی سه متری محدود به تپه ی قلعه قدیم نارین قلعه و خیابان امام و از طرف جنوب به محوطه ی باز حوضخاته راه دارد.در جهت غرب به یک گذرگاه چهار متری و از طرف شرق نیز به یک کوچه ی یک متری محدود است این مسجد در سال ۱۳۸۰ با شماره ی ثبتی ۲۶۰۰ جزو آثار ملی کشور به ثبت رسید.

photos

ارزش تاریخی مسجد

بنای مسجد طبق روایات محلی به زمان شیخ حسن مولان آباد از عرفای حکیم و ریاضیدان مشهور عصر افشاریه بر می گردد. هنگام عزیمت نادر شاه افشار به بغداد وی از منطقه ی سقز عبور کرد و طبق درخواست شیخ حسن مولان اباد برای ساخت مسجدی برای اهالی شهر سقز نادر شاه دستور ساخت این مسجد را در بافت قدیم شهر سقز داد .در حال حاضر نیز برخی از اهالی منطقه به این مسجد ,مسجد شیخ حسن مولان اباد می گویند.از نشانه ها و دلایل صحت این مدعا این است که در این سفر نادر شاه دو عصای مرصع و یک سفره ی منقوش زیبای چرمی را نیز به شیخ حسن هدیه می دهد این وسایل در حال حاضر در قریه ی مولان آباد که آرامگاه این عرف عالی مرتبه در آن قرار دارد نگهداری می شود . همچنین یک جلد کلام ا… مجید خطی در مقبره ی شیخ حسن نگه داری می شود که هدیه ی یکی از روحانیون زمان شیخ حسن است و تاریخ آن به اواخر دوره ی افشاریه دلالت دارد. همچنین با توجه به کاشی کاری های این مسجد که بیشتر مربوط به اواخر افشاریه و اوایل زندیه است و خصوصیات آن دو  دوران را دارد می توان به طور قطع مطمئن شد که بنا مربوط به دوره ی افشاریه است و در دورانهای بعدی مرمت شده و تعمیرات جزئی در ان صورت گرفته است.

شرح بنای مسجد

مسجد دومناره ی سقز پلانی تقریبا مربع شکل د ارد . در ساخت این مسجد از مصالحی مانند :

خشت خام ,ملات گل, سنگهای لاشه , آجر و چوب استفاده شده است.

ورودی اصلی این مسجد در ضلع غربی قرار گرفته است. این در ورودی سردر آجری با بافت گره چینی آجر و کاشی زرد رنگ دارد که معرف دوره ی زندیه است .بعد از ورودی یک دالان ارتباطی حدود ۳ در ۳٫۵ متر است که از همین دالان به وسیله ی نه پله می توان به پشت بام مسجد رسید .پله های این  راه ارتباطی بدین صورت ساخته شده اند که از چوبی جهت لبه ی پله استفاده نموده و برای ساخت پله های پشت این لبه چوبی را به وسیله ی سنگهای لاشه , خشت خام و اندود کاه  گل پر کرده اند .

شبستان مسجد دقیقا در ضلع ضلع شرقی این دالان قرار دارد که از طریق درگاه جداگانه می توان به آن راه یافت . ابعاد این شبستان ۱۰ در ۱۲ متر است . سقف این شبستان با ارتفاع ۲ نتر و ۸۰ سانتی متر – همانند بیشتر مساجد محل- بر روی چهار ستون چوبی تقریبا مدور با سر ستونهای چوبی تکیه داده است. پشت بام این مسجد تا سال ۱۳۶۴ کاه گلی بوده که در آن سال با همت اهالی محله اندود کاه گل برداشته و پشت بنا آسفالت شد. قطر ستونهای این بنا در حدود ۳۵ سانتی متر است , که بر پایه ی ستونهای سنگی با همین قطر قرار دارند .

در ضلع جنوبی این شبستان و قبل از هر چیزی محراب مسجد جلب توجه می کند . این محراب بافت قدیمی خود را که همان طاق هلالی باشد حفظ کرده است . البته به دلیل اینکه در سال ۱۳۷۸ همه ی مسجد گچ کاری مجدد شد تغییراتی در تزئینات و مشخصه های آن به وجود آمد به طوری که امروزه فقط محرابی هلالی مشاهده می شود که بر بالای آن بسم ا…الرحمن الرحیم  با گچ قالب گیری شده است. در ضلع جنوبی شبستان علاوه بر محراب دو راه ارتباطی دیگر که دقیقا شکل محراب را دارند برای راه یافتن به ایوان جلوی مسجد تعبیه شده است . قطر دیوارهای این مسجد حدود یک متر و ۷۰ سانتی متر است که در ضلع جنوبی و داخل محراب به وضوح می توان آن را مشاهده کرد . راز استحکام و پایداری بنا در از دوره ی افشاریه تا کنون بدون تردید همین ضخانت و ستبری دیوارهای آن است . در ضلع شرقی شبستان شش تاقچه با اندازه های متفاوت قرار گرفته است که برای نگه داری مصحفها و وسایل دیگر مربوط به مسجد استفاده می شود. در این ضلع همچنین یک در ارتباطی به اتاق واقع در ضلع شرقی مسجد که برای انباری از آن استفاده می سود تعبیه شده است.

در ضلع شمالی شبستان و در زمانهای قبل سکویی وجود داشت که احتمالا کاربرد آن برای این بوده که بچه هایی که در زمان یومیه شرکت میکردند بالای آن نمازشان را به جا می آوردند و اما جماعت مسجد را ببینند . این سکو در حال حاضر وجود ندارد . در این ضلع در سال ۱۳۷۹ شومینه ای ساختند که بیشتر جنبه ی تزئینی دارد و از آن استفاده ی چندانی نمی شود و در ضلع شبستان به جز این شومینه دیگر هیچ گونه عنصر تزئینی همانند تاقچه یا عناصر دیگر دیده نمی شود.

در ضلع غربی شبستان چهار تاقچه با اندازه های متفاوت ساخته شده اند که همان کاربرد تاقچه های ضلع شرقی را دارند. تاقچه هایی که از آنها نام برده شد. به دلیل متا خر بودن گچ کاری مسجد مشخصه ی بارزی ندارند که بتوان آن را برشمرد فقط تاقچه هایی اند معمولی با شکل تقریبا مستطیلی که البته دیوارهای اضلاع شبستان را از یکنوتختی بیش از حد خارج کرده اند. در ضلع غربی مسجد علاوه بر دالان ارتباطی به شبستان اصلی مسجد دو اتاق دیگر نیز وجود دارد که در ادوار پیشین محل درس خواندن آنان بود .در حال حاضر کاربری این دو اتاق عوض شده به طوری که یکی از اتاقها به وضوخانه تبدیل شده و اتاق دیگر نیز خالی مانده است. راه ارتباطی به این اتاقها از داخل شبستان است. از طریق اتاق اول می توان به اتاق اول راه یافت. احتمالا از ایوان جلویی مسجد به عنوان مسلای تابستانی استفاده میشد. به دلیل اینکه این مسجد همانند اغلب خانه های این منطقه بر سطحی شیب دار ایجاد شده است .معماران اولیه ی آن برای اینکه بتوانند مسجد را بر روی سطحی مسطح بنا کنند مجبور بوده اند در جلوی مسجد سکویی از سنگهای لاشه با ارتفاع در حدود ۴ تا ۴٫۵ متر بنا نمایند و سپس مسجد را بر روی این سکوی سنگی بنا کنند. ایوان جلوی مسجد دقیقی بر روی این سکو سنگ چین ساخته شده است . ابعاد این ایوان ۴٫۸۰ در ۱۶ متر میباشد که با شبستان اصلی مسجد دارای بامی در این سطح است. این ایوان در ضلع غربی همانند خود مسجد در مجزایی دارد.

بر بالای این در ورودی سر دری با گره  چینی آجر و کاشی هست که در آن عبارت : “علی مدد” نقش شده است .علاوه بر این در ورودی میتوان از طریق محراب و درهای جانبی آن یعنی از داخل شبستان مسجد به این ایوان راه یافت . در ضلع جنوبی این ایوان ۶ ستون چوبی با سر ستونهایی دقیقا مشابه ستون و سر ستونهای داخل شبستان طیعبیه شده است که بار سنگین سقف ایوان را به دوش میکشند. کف این ایوان تقریبا ۵۰ سانتیمتر از سقف شبستان اصلی مسجد پائین تر است . به همین دلیل ستونهای آن در حدود نیم متر از ستونهای داخل شبستان بلند تر اند . نکته قابل توجه در ایتن ایوان ایپن است که برای پوشاندن سقف آن از چوب های یک پارچه ای به طول تقریبی ۵ متر استفاده شده است . علاوه بر ستونهای چوبی در این قسمت نرده چوبی نیز با طرح ساده برای جلوگیری از پرت شدن افراد از ایوان پائین مسجد تعبیه شده است. کل این مجموعه ایوان به جلو مسجد نمایی بسیار دیدنی و زیبا بخشیده است . همین بافت جلویی مسجد ؟آن را درمیان مساجد منطقه کردستان و شاید هم ایران متمایز کرده است. در ضلع شرقی ایوان مقبره یکی از امامان جماعت مسجد به نام سید حکیم قرار دارد . مردم برای تبارک و زیارت به آنجا میروند.

گلدسته های مسجد

موقعیت ۲ گل دسته ی بسیار زیبای مسجد که وجه تسمیه مسجد نیز شده اند بدین صورت است که در ضلع شرقی و غربی مسجد و دقیقا در موازات محراب مسجد قرار گرفته اند. هر دو گل دسته به صورتی بنا شده اند که نیمی از آنها داخل دیوارهای مسجد قرار دارد و نیم دیگر بیرون است. برای ساخت مناره ها در پی از سنگ استفاده شده است و برای  بدنه کلا آجر و کاشی های معقلی و با نقوش زیبای هندسی تزئین شده اند. البته تزئینات کاشی کاری ۲ گل دسته متفاوت است و در کل گلدسته ضلع غربی تزئینات بیشتری دارد .برای ورود به داخل گلدسته ها از پشت بام  و از طریق دریچه کوچکی که با یک فرم در هر دو مناره تعبیه شده است میتوان به داخل مناره ها راه یافت. انتهای مناره ها با ۶ ستون استوانه ای کوچک و با ارتفاع تقریبی ۱ متر به سقف مناره ها منتهی میشود.

ارتفاع گلدسته های ضلع غربی از سطح پشت بام حدود ۵ متر و ۳۰ سانتی متر است و ۲ متر و ۸۰ سانتی متر قطر دارد که با ۱۱ پله می توان به ان راه یافت . گلدسته های ضلع شرقی نیز ارتفاعی حدود ۵ متر ۸۰ سانتی متر و قطری حدود ۲ متر و ۶۰ سانتی متر دارد که راه ارتباطی بر بالای آن نیز از طریق ۱۲ پله ممکن می شود .گلدسته های ضلع غربی ۱۵ سانتی متر به طرف کوچه غربی مسجد منحرف می باشد. در ادوار پیشین موذن برای اذان گفتن به بالای این مناره ها می رفت تا صدایش به گوش همه ی محله برسد . اما در حال حاضر این رسم منسوخ شده است و مناره ها این کاربرد خود را از دست داده اند .

حوض خانه ی مسجد

حوض خانه ی این مسجد در منتهی الیه ضلع جنوبی مسجد و مجزا از آن ساخته شده اند می توان به ان راه یافت . این حوض خانه از نظر معماری اهمیت فراوانی دارد و همزمان با بنای اصلی مسجد ساخته شده است پلان کلی ساختمان این حوض خانه مربعی است . طول اضلاع آن در حدود هشت متر است که اضلاع چهار گانه ی آن در انتهای دیوارها به وسیله ی چهار فیلپوش متوسط به سقفی گنبدی با قطر تقریبی ۵ متر منتهی می شود . برای روشنایی داخل نیز در اطراف گنبد روزنه های مدوری تعبیه شده است که به راحتی روشنایی داخل حوض خانه را تا مین می کند.

در ساخت این بنا نیز همانند مسجد در پی از سنگ و برای بدنه از آجر استفاده شده است .کف این حوض خانه سنگ فرش زیبایی دارد در چهار طرف حوض نیز چند عدد سگ خارای میان تهی برای نشستن کسانی که وضو می گیرند گذاشته شده است. شبکه ی آبرسانی حوض و آبریزگاهها در قدیم بدین صورت بود که آب کاریز به وسیله ی جوییهایی سنگی به داخل حوض سرازیر میشد.

این آب از داخل حوض نیز دوباره به وسیله ی جوییهای سنگی به ترتیب از آبریزگاهها عبور می کرد و در انتها به بیرون محوطه  حوض خانه و ابریزگاهها سرازیر میشد. این شبکه در حال حاضر آبریزگاهها را شامل نمیشود . فقط حوض خانه از آب بسیار گوارا و روشن کاریز تغذیه می کند . و در آبریزگاهها از آب شهری استفاده می شود . بنا بر اظهارات معتمدان محل در کنار این حوض در اتاق مجزا حوض دیگری نیز وجود داشت که برای غسل کردن نمازگزاران و تطهیر اموات از استفاده میشد.این حوض بعدها برای گسترش آبریزگاهها از بین رفت. در گوشه های دیوار این حوض به تناوب هر ۶ ردیف آجر , تکه های چوب دقیقا به ضخامت آجرها کار گذاشته شده تا فشار دیوارها را مهار کند و از ترک خوردن دیوارها جلوگیری شود.

عناصر تزئینی

عناصر تزئینی بکار رفته در این مسجد همان تاقچه های گچ کاری شده, شومینه ی ضلع شمالی شبستان و سر ستونهای  چوبی بکار رفته در مسجداست. دیوارهای بیرونی مسجد با استفاده از تاق نماهای آجری تزئین شده است.در هر تاق نما مقدار زیادی شمسه کلوک معقلی به طور ساده یا چهار لنگه به طور زیبایی به کار رفته است. از دیگر عناصر تزئینی  سرو معقلی می باشد که همه ی این عناصر تزئینی بر روی زمینه ی آجری با بافت ساده یا حصیری نقش بسته است . کاشی های معقلی که برای تزئین بکار رفته اند . شامل چهار رنگ : سفید و آبی و زرد و سیاه است.

کاربری بنا

درباره ی کاربری  بنا و نوع بهره برداری از آن باید ذکر کرد که از این مسجد از ابتدای ساخت به عنوان پایگاه مذهبی و اجرای فریضه ی پنجگانه ی  نماز جماعت استفاده می شده است . اکنو طلبه های علوم دینی نیز برای طلب علم پیش ماموستا و روحانی این مسجد می آیند و مدارج علوم دینی را کسب می کنند. همچنین از طرف سازمان میراث فرهنگی استان کردستان پیشنهاد شده است که از این مسجد در اینده به عنوان کتاب خانه ی دینی و مذهبی نیز استفاده شود.

برنامه ی مرمت مسجد

این مسجد در ادوار مختلف مرمت شده است. کهنترین تاریخی که برای مرمت این مسجد در دست است سال ۱۳۲۹ ه-ق را نشان می دهد . این تاریخ روی یک سنگ نبشته ی کوچک در داخل مقبره ی سید حکیم ذکر شده است. این سنگ نبشته روی  تاقچه ی سمت راست مقبره تعبیه شده است و در داخل آن نام سید حکیم و خادم آن موقع نیز آمده است.با توجه به این سنگ نبشته می توان گفت که احیانا در تاریخ ذکر شده سقف مسجد را برگردانده اند. چنین به نظر می رسد که پیش از تعمیر سقف این  مسجد همانند سقف حوض خانه اجری بوده ا ست و در این تاریخ تیره های چوبی بر روی آن کار گذاشته شده است.از آن تاریخ تا سالهای اخیر هر ساله یا یک سال در میان مرمتها و تصرفهایی در مسجد صورت گرفته است اما انچه در اینجا قابل ذکر است برنامه مرمت از سال ۱۳۷۸ به بعد است.

در سال ۱۳۷۸ دیوارهای داخل مسجد و ایوان ضلع جنوبی ان گچ کاری شد و سقف مسجد قیر پاشی و دیوارهای ضلع غربی رفع رطوبت گردید.

در سال ۱۳۷۹ دیوارهای حوض خانه و سقف گنبد دار آن بند کشی شد . علاوه بر اینها کار های مرمتی جزئی نیز در دیوارها ی اضلاع مختلف مسجد صورت گرفته است . در سال ۱۳۸۰ برنامه ی مرمتی و جامع تری صورت گرفت به طوری که مناره ها مرمت و  بند کشی شد و پله های داخل مناره ها کاشی های بکار رفته در دیوارهای مسجد و مناره ها باز سازی گردید. دیگر برنامه های مرمتی این سال عبارت بودند از : سقف کوبی داخل شبستان مسجد , مرمت ستونها و سر ستونها ی چوبی داخل مسجد , و رنگ آمیزی آنها.

منابع :

۱-اشتودان ,رسول,غارکرفتو,پایان نامه ی فوق لیسانس باستان شناسی

۲-سازمان میراث فرهنگی استان کردستان,مدارک مربوط به مقاله ۳-عمر فاروقی , نظری به تاریخ و فرهنگ سقز ,۱۳۷۴

۴-کاوه ,مصطفی , مونو گرافی شهر سقز ۱۳۷۰

۵-رشید کیخسروی , دوران بی خبری

————————

این مطلب در نشریه راگه شماره ۳ و ۴ به چاپ رسیده بود